Podcast: 'Vrijmetselarij, geschiedenis en onderzoek'

'Vrijmetselarij, geschiedenis en onderzoek' is de titel van onze nieuwe podcast. We beginnen de reeks met een verslag van de studiedag over de bijzondere geschiedenis en collectie van het Vrijmetselarij Museum, die op 25 mei j.l. plaatsvond. Kon je er niet bij zijn, dan kun je nu vanuit je luie stoel toch meegenieten van de lezingen van internationale experts uit verschillende vakgebieden. Beluister de podcast hier, of abonneer je op 'Vrijmetselarij, geschiedenis en onderzoek' via Spotify of je eigen voorkeursplatform.

In september gaan we verder met de lezingenreeks 'De onderzoeker vertelt', waarin studenten en onderzoekers verslag doen van recente ontdekkingen op het vakgebied. Via deze podcastreeks willen we hen een breder bereik bieden. Wil je op de hoogte blijven van deze en andere OVN-activiteiten? Meld je aan voor de nieuwsmailing via info@stichtingovn.nl.

Vooraankondiging: 25 mei internationale studiedag!

Op 25 mei a.s. organiseert Stichting OVN een internationale studiedag over de geschiedenis van het Vrijmetselarij Museum. Academische experts uit Amerika, Engeland, Duitsland, Zweden, België en Nederland vertellen in Den Haag over deze in de wereld ongeëvenaarde collectie.

Prins Frederik in zijn regalia als Grootmeester, 19de eeuw. Collectie Vrijmetselarij Museum, Den Haag.

De museumcollectie weerspiegelt niet alleen de ontwikkeling van de vrijmetselarij, haar tolerante gedachtengoed en bijzondere rituele traditie, maar ook 300 jaar Nederlandse geschiedenis, en het leven en werk van 70.000 leden. Voor onderzoekers uit alle disciplines van de Geesteswetenschappen zijn de drie deelcollecties dan ook een ware goudmijn. Er is een omvangrijk historisch archief, een wetenschappelijke bibliotheek (met de beroemde Kloss-collectie van Grootmeester prins Frederik) en een verzameling rituele objecten, prenten, portretten en nog veel meer.

Wacht niet op de formele aankondiging, want het aantal plaatsen is straks beperkt! Je kunt je nu alvast inschrijven via info@stichtingovn.nl. Het meest actuele programma met informatie over de deelnamekosten, locatie, etc is op deze pagina te vinden. Voertaal is Engels.

Inktstel in de vorm van een loge-interieur. Collectie Vrijmetselarij Museum, Den Haag.

Lezing 'De onderzoeker vertelt'

In Nederland en België zijn studenten, promovendi en academici uit allerlei disciplines betrokken bij onderzoek naar de geschiedenis van de vrijmetselarij. De stichting OVN wil kennisuitwisseling over dit vakgebied stimuleren en vakgenoten met elkaar in contact brengen. Daartoe organiseerde zij in het verleden de lezingreeks ‘Wetenschappers over vrijmetselarij’, waarbij steeds een onderzoeker verslag deed van recente ontdekkingen. Deze bijeenkomsten boden OVN-donateurs tevens de gelegenheid om kennis te maken met elkaar, het bestuur en andere geïnteresseerden. Mede vanwege de coronapandemie werd een lange pauze ingelast, maar dankzij een nieuwe samenwerking met het Vrijmetselarij Museum in Den Haag kunnen ze weer worden hervat. Hieronder meer informatie over de eerste lezing in de reeks 'De onderzoeker vertelt'.

27-11-2022 - ‘De onderzoeker vertelt’: prof.dr. Jan Snoek over 18de-eeuwse publicaties van vrijmetselaarsritualen en hun vertaalfouten

Snoeks lopende onderzoeksproject betreft onder andere vier invloedrijke vrijmetselaarsritualen, die in de 18de eeuw in Nederland werden gepubliceerd. Het gaat om zowel de Nederlandse vertalingen van Masonry Dissected (1735), als de Franstalige publicaties L’Ordre des Francs-Maçons trahi (1745), Les Francs-Maçons écrasés (1747) en Le Maçon démasqué (1751), alsook de Nederlandse vertalingen daarvan. De Démasqué en zijn vertaling verschenen in Arnhem, alle andere in Amsterdam. Lang was onduidelijk door wie, waar, waarom en wanneer deze publicaties zijn geschreven en vertaald. In de lezing worden de totstandkoming en de inhoud van deze invloedrijke ritualen belicht en tevens ingegaan op enkele cruciale vertaalfouten. Die kleine foutjes hadden namelijk een aanzienlijke invloed op de rituele praktijk van de vrijmetselarij, niet alleen in Nederland. Een boeiend onderwerp dat zowel logeleden, als onderzoekers en belangstellenden zal aanspreken.

Over de spreker

Prof. dr. J.A.M. Snoek is dé expert op het gebied van de ontwikkelingsgeschiedenis van de ritualen van de vrijmetselarij in Noord-West Europa. Hij bekleedde onder meer de Theodore Verhaegen Leerstoel voor Vrijmetselarij aan de Université Libre de Bruxelles en is verbonden aan de Universiteit Heidelberg. Snoek heeft meer dan honderd wetenschappelijke artikelen en boeken over vrijmetselarij op zijn naam staan, waaronder Initiating Women in Freemasonry. The Adoption Rite (Brill 2012). Hij begeleidde diverse promovendi en was als redacteur medeverantwoordelijk voor academische standaardwerken, zoals The Handbook of Freemasonry (Brill 2014) en British Freemasonry 1717-1813 (Vol. 2-3, Routledge 2016).

Aanmelden: eventbrite.nl/e/457494557537/

Vanwege het beperkte aantal zitplaatsen (max. 25) is aanmelding vooraf wenselijk. Reserveer tijdig, want vol = vol!
Kosten: € 8,50 excl. museumentree. (NB: voor OVN-donateurs geldt een kortingstarief. Bent u donateur, mail dan voor aanmelding info@stichtingovn.nl om de digitale kortingscode te ontvangen.)

Museumentree is gratis voor o.a. leden Grootoosten, Museumkaart, Ooievaarspas. Regulier entreetarief is € 7,50, te voldoen aan de balie. Zie vrijmetselarijmuseum.nl.
Datum/tijd: 27-11-2022, 15,00-16.00 uur

Voor en na de lezing is er mogelijkheid om op eigen gelegenheid het museum te verkennen, waaronder de vaste collectie met topstukken als de gouden hamer van Grootmeester prins Frederik, en de tijdelijke expositie Vrijheid en Vooroordeel: Vrijmetselarij en de Tweede Wereldoorlog. De catalogus is in de museumwinkel verkrijgbaar.
Locatie/bereikbaarheid: Vrijmetselarij Museum, Javastraat 2B, Den Haag. 

Bereikbaar met bus 22 of 24 (halte Alexanderplein) en tram 1 (halte Vredespaleis). Betaalde parkeergelegenheid op het Alexanderplein en rondom Plein 1813. Het museum is helaas niet rolstoeltoegankelijk,

Tentoonstellingsprogramma 'Vrijmetselarij van Den Haag tot Java'

Van 28 mei tot en met 5 juni 2016 vindt de Tong Tong Fair plaats, het bekende Aziatische festival op het Haagse Malieveld. In het Cultuurpaviljoen is de tentoonstelling Symboliek in architectuur (I): Vrijmetselarij van Den Haag tot Java te zien. Deze expositie belicht een onbekende categorie architectuur, waarin symbolen een grote rol spelen: gebouwen van vrijmetselaars. Hiervan zijn zowel in Den Haag als op Java prachtige voorbeelden bewaard gebleven, die een monumentenstatus hebben. De gebouwen van vrijmetselaarsloges zijn niet alleen van historisch belang, ze spreken ook tot de verbeelding vanwege hun besloten karakter. In de expositie kunnen bezoekers zelf de ‘geheime’ symboliek en rituele functie ontdekken, die deze gebouwen zo bijzonder maakt. 

Loge De Vriendschap in Soerabaja,
gebouwd 1811.
Foto: CMC Prins Frederik, Den Haag

In september zal het tweede deel van de tentoonstelling, in het kader van Open Monumentendag 2016, te zien zijn in het Atrium van het Stadhuis: Symboliek in architectuur (II): de ‘tempel’ van De Bazel. De aandacht verschuift dan naar het bijzondere, monumentale tempelcomplex van architect K.P.C. de Bazel in De Ruijterstraat 67-67a uit 1916, nu onderdeel van het Museum voor Communicatie.

De tentoonstelling Symboliek in architectuur is een initiatief van de afdeling Monumentenzorg & Welstand (Gemeente Den Haag) en werd samengesteld door kunsthistorica dr. Andréa Kroon, recentelijk aan de Universiteit Leiden gepromoveerd op de materiële cultuur van de vrijmetselarij. Vormgever Meta Menkveld verzorgde het speelse ontwerp.

Rondom de tentoonstelling wordt een uitgebreid randprogramma aangeboden:

• 28 mei, 13u: Vrijmetselarij in Nederland, Indonesië en Nederlands-Indië, gesprek met Willem S. Meijer, Grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, in de Bengkel van Tong Tong Fair 
• 30 mei, 14u: Vrijmetselaarsarchieven als bron voor historisch en genealogisch onderzoek, cursus in het Haags Gemeentearchief i.s.m. Stichting OVN 
• 31 mei, 11u: Rondleiding Haags Logegebouw met bezoek aan de tempel van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden 
• 31 mei, 16u: Vrijmetselaarstempels als cultureel erfgoed, gesprek met dr. Andréa Kroon, kunsthistorica gespecialiseerd in de materiële cultuur van de vrijmetselarij, door drs. Ben de Vries, senior beleidsmedewerker internationaal erfgoed bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, in het Tong Tong Theater 
• 2 juni, 11u: Rondleiding Logegebouw Le Droit Humain met bezoek aan de tempel van de Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij ‘Le Droit Humain’ 
• 2 juni, 17u: Vrijmetselarij, VOC en koloniale geschiedenis: sociale netwerken en internationale handel in Zuidoost Azië, lezing door dr. Andréa Kroon, kunsthistorica gespecialiseerd in de materiële cultuur van de vrijmetselarij, in het Tong Tong Theater 
• 3 juni, 11u: Rondleiding Cultureel Maçonniek Centrum ‘Prins Frederik’, exclusieve preview van de historische bibliotheek, archieven en museale collectie van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, vooruitlopend op de (her)opening later dit jaar

Kijk voor meer informatie en aanmelding voor afzonderlijke onderdelen op tongtongfair.nl/programma/ en tongtongfair.nl/vrijmetselarij/. (Bij voldoende belangstelling zullen de cursus en rondleidingen mogelijk ook op andere data worden aangeboden. Info volgt via de website.) 

Fluwelen Burgwal 22,
van 1846 tot 1993 het Logegebouw in Den Haag.

Cursus 'Vrijmetselaars-archieven als bron voor historisch en genealogisch onderzoek'

De stichting OVN organiseert in samenwerking met het Haags Gemeentearchief op 30 mei 2016 de cursus 'Vrijmetselaarsarchieven als bron voor historisch en genealogisch onderzoek'. De cursus geeft informatie over de inhoud en vindplaatsen van 18de-, 19de- en 20ste-eeuwse archieven van Nederlandse vrijmetselaarsloges in openbare collecties. De cursus is toegankelijk voor zowel studenten, historici, genealogen en archiefmedewerkers, als liefhebbers van stamboomonderzoek en lokale geschiedenis, en andere belangstellenden. In het kader van Tong Tong Fair 2016 wordt hierbij aandacht besteed aan archieven van loges uit Nederlands-Indië en Indonesië.

Waarom deze cursus?
Vrijmetselarij zijn in Nederland actief sinds 1734. Dit inwijdingsgenootschap is van oudsher georganiseerd in plaatselijke verenigingen, loges genaamd. In de loop van de 18de eeuw verspreidde de vrijmetselarij zich vanuit Den Haag naar de rest van Nederland en de handelsposten in West- en Oost-Indië. Aan het einde van de 18de eeuw was in iedere grote stad wel een loge gevestigd, waar zowel ‘gewone’ burgers, als vooraanstaande figuren uit het maatschappelijke en culturele leven bijeen kwamen. Onder de leden waren vertegenwoordigers van regering en koningshuis, maar ook ambtenaren, ondernemers en kunstenaars. Het lidmaatschap van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden is traditioneel voorbehouden aan mannen, maar al in de 18de eeuw namen vrouwen actief deel aan zogeheten ‘adoptieloges’. In het begin van de 20ste eeuw werden loges voor mannen en vrouwen gesticht door de Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij ‘Le Droit Humain’.

Waarom zijn logearchieven interessant voor historisch onderzoekers en genealogen? Ze geven informatie over een belangrijke en omvangrijke bevolkingsgroep gedurende een periode van drie eeuwen. Ze bevatten onder meer ledenlijsten, notulen van vergaderingen en rituele bijeenkomsten, inkomende en uitgaande correspondentie, financiële administratie en boedelinventarissen. Hieraan zijn allerlei genealogische en statistische gegevens te ontlenen, variërend van de sociale status en beroepen van de leden tot het consumptiepatroon van de lokale vereniging. Ook geven de archieven inzicht in de interactie van de loge met de lokale bevolking en de invloed van de vrijmetselarij op tal van sociale, religieuze, politieke en culturele ontwikkelingen. Ze bevatten correspondentie van vooraanstaande historische figuren, die verduidelijkt hoe politici, schrijvers en architecten zich door het broederschapsideaal lieten inspireren.

Hoewel de vrijmetselarij een besloten karakter heeft, zijn veel van haar historische archieven gewoon voor onderzoek toegankelijk. De meeste onderzoekers zijn nog onbekend met deze rijke bronnen. En omdat vrijmetselaren zich bedienden van ‘geheime’ symbolen, woorden en tekens, hebben niet-leden vaak moeite om archiefstukken te lezen, identificeren en interpreteren. De cursus biedt een eerste kennismaking en handige tips.

Doel van de cursus
Doel van de cursus is deelnemers een basiskennis van de geschiedenis, organisatiestructuur en rituele praktijk van de vrijmetselarij te geven, zodat men na afloop zelf de weg kan vinden in relevante archieven en deze als bron bij eigen onderzoek kan gebruiken. Aandachtspunten zijn onder meer:

- Geschiedenis van de vrijmetselarij in Nederland en overzeese handelsposten in vogelvlucht;

- Organisatiestructuur, landelijk en plaatselijk bestuur;

- Rituelen, symboliek, geheimschrift en terminologie;

- Opbouw en inhoud van logearchieven;

- Welke informatie bevatten vrijmetselaarsarchieven?

- Hoe vind je historische/genealogische informatie over personen, die vrijmetselaar waren?

- Welke informatie is er over personen en loges uit Nederlands-Indië/Indonesië

- Welke informatie geven persoonlijke documenten en voorwerpen van leden?

- Hoe identificeer je archiefstukken van een bepaalde Orde, loge of inwijdingsgraad?

- Hoe doe je onderzoek naar de geschiedenis van een lokale loge of logegebouw

- Vindplaatsen en toegankelijkheid van maçonnieke archieven in Nederland;

- Gespecialiseerde bibliotheken, universitaire centra en databases.

Natuurlijk is er ruimte voor discussie en vragen van deelnemers. Na afloop ontvangen alle deelnemers een gratis exemplaar van de congresbundel Vrijmetselarij in Nederland. Een kennismaking met de wetenschappelijke studie van een ‘geheim’ genootschap en een voucher voor 25% korting op overige OVN-publicaties.

Praktische informatie De cursus vindt plaats op maandag 30 mei 2016 van 14 tot 17 uur in het Stadhuis aan het Spui 70 te Den Haag, zaalnummer B01.08. De cursus heeft minimaal 5 en maximaal 12 deelnemers. (Bij grote belangstelling wordt de cursus op 1 juni en 3 juni 2016 om 10 uur herhaald.)
Deelnamekosten bedragen € 25,- (€ 20 voor sobats Tong Tong/donateurs OVN), incl. koffie/thee, de bovengenoemde publicatie en voucher.
Vanwege het beperkte aantal plaatsen is registratie vooraf vereist. Aanmelden is mogelijk tot uiterlijk 26 mei 2016 via email: info@stichtingovn.nl. Na ontvangst van uw aanmelding ontvangt u een bevestiging met routebeschrijving en nadere informatie.
Docent is dr. Andréa Kroon, kunsthistoricus bij bureau Kroon & Wagtberg Hansen. Zij is gespecialiseerd in de materiële cultuur van de vrijmetselarij en promoveerde in 2015 op het onderwerp aan de Universiteit Leiden. 

Vrijmetselarij op Tong Tong Fair

Op Tong Tong Fair 2016 is de tentoonstelling Symbolen in architectuur: vrijmetselarij van Den Haag tot Java te zien, een initiatief van de afdeling Monumentenzorg & Welstand/Gemeente Den Haag. Hierbij haken diverse andere activiteiten aan. Kijk op tongtongfair.nl voor actuele programma-informatie.

Amerikaanse vrijmetselarij

Washington in zijn 
maçonnieke regalia,
gift van Henry Wellcome.
Foto: website museum.

Een nieuwe tentoonstelling in de Library and Museum of Freemasonry in Londen werd geopend op 'Independence Day', 4 juli: The Patriot Mason: Freemasonry in American Society. De tentoonstelling belicht de rol van de vrijmetselarij in de Amerikaanse samenleving vanaf de 18de eeuw tot heden aan de hand van objecten uit de depotcollectie van het museum, die niet vaak te zien zijn. Zo wordt één van de meest zeldzame maconnieke boeken - gepubliceerd door  Benjamin Franklin in 1734 – getoond, als ook de regalia van Amerikaanse vrijmetselaars en orden. De tentoonstelling loopt tot 22 december 2011.

Tentoonstelling draagtekens rozekruisgraad

In het Belgisch Museum van de Vrijmetselarij is nog tot 31 oktober 2011 een tentoonstelling te zien van maçonnieke draagtekens uit een particuliere collectie. Het betreft 134 'juwelen' van de Rozekruisgraad uit de periode tussen ca. 1760 en 1890 de collectie Guéguen, waarvan vele zijn uitgevoerd in edelstenen, goud en zilver. De collectie werd al eens besproken in Robert Vanloo, Les Bijoux Rose+Croix, uitgeverij Dervy 2003.

Roof cultureel erfgoed WWII

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) verantwoordelijk voor de roof van cultureel erfgoed door de Nazi's uit de bezette Europese landen. De bewaard gebleven archieven van de ERR bevatten informatie over kunstvoorwerpen, maar ook geroofde objecten uit bibliotheken, archieven, religieuze gebouwen en vrijmetselaarsloges in West- en Oost-Europa en de voormalige Sovjet Unie. Een onderzoeksverslag, Reconstructing the Record of Nazi Cultural Plunder: A Survey of the Dispersed Archives of the Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) door Patricia Kennedy Grimsted, is online gepubliceerd op www.iisg.nl/publications/errsurvey. Meer informatie over de initiatieven om ERR archieven toegankelijk te maken is te vinden op: http://www.errproject.org/.

Logegebouw Vondelstraat

Aandacht voor het logegebouw Amsterdam in het Parool.

UPDATE: lezingen-middag 'Geheim Den Haag'

Op 10 juni a.s. verschijnt de publicatie Geheim Den Haag. Vrijmetselaarstempels en andere esoterische gebouwen rond 1900 (ISBN 978-94-6010-053-6, € 14,95) van twee Haagse kunsthistorici, Andréa Kroon en Audrey Wagtberg Hansen. Als omlijsting van de boekpresentatie wordt een lezingenmiddag rond het thema georganiseerd in de Koninklijke Bibliotheek met medewerking van de Stichting OVN.
De Hofstad was rond 1900 een ‘hot spot’ van esoterische activiteit. Veel mensen waren ‘zoekende’ naar het antwoord op moderne levensvragen en vonden die niet meer bij de traditionele religies. Zij keerden zich tot levensbeschouwingen als spiritualisme, vrijmetselarij, theosofie en antroposofie. Deze stromingen maakten een bloeiperiode door en vestigden hun verenigingsgebouwen in Den Haag, waarin ruimtes werden ingericht voor rituele of besloten bijeenkomsten. In deze panden werden ook publiek toegankelijke lezingen en tentoonstellingen georganiseerd en vergaderlokalen verhuurd. Esoterische gebouwen vormden zo een cultureel en sociaal ontmoetingspunt in de stad.

In de winkelstad Den Haag waren ook commerciële dienstverleners actief op esoterisch gebied. Vele mediums en magnetiseurs vestigden hier hun praktijk, terwijl zieners en genezers uit het internationale variétécircuit volle zalen trokken in Diligentia en Pulchri Studio.
Geheim Den Haag beschrijft tientallen ‘geheime’ locaties uit de periode ca. 1875-1940. Sommige zijn gesloopt en vergeten, andere nog altijd in gebruik. De auteurs vragen aandacht voor historische logegebouwen en tempels, die samen een bijzondere categorie cultureel erfgoed vormen. Ook het opmerkelijke verleden van woonhuizen en andere locaties wordt uitgebreid belicht.

Op 10 juni a.s. organiseert de stichting OVN samen met uitgeverij De Nieuwe Haagsche een lezingenmiddag rond de boekpresentatie in de Koninklijke Bibliotheek. Vier sprekers belichten het esoterische milieu in Den Haag rond 1900:

- Communicatie met “de andere zijde”. Spiritualisme in Den Haag rond 1900, mw. drs. Audrey Wagtberg Hansen, kunsthistoricus, Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag / co-auteur Geheim Den Haag;
- Vrijmetselarij in Den Haag rond 1900. Mannen én vrouwen in de loge, mw. Anne van Marion, MA westerse esoterie / lid Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij ‘Le Droit Humain’;
- Jacoba van Heemskerck: vrouwen, kunst, vrijmetselarij en antroposofie in Den Haag rond 1900, mw. dr. Marty Bax, kunsthistoricus, Bax Art Concepts & Services, Amsterdam / secretaris Stichting OVN;
- Van theosofentempel tot Museum voor Communicatie. Esoterische monumenten in Den Haag rond 1900, mw. drs. Andréa Kroon, kunsthistoricus, Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag / co-auteur Geheim Den Haag / voorzitter Stichting OVN.

Het eerste exemplaar van de publicatie wordt uitgereikt aan prof.dr. Wouter Hanegraaff, hoogleraar geschiedenis van de Hermetische filosofie en verwante stromingen aan de Universiteit van Amsterdam / voorzitter van de European Society for the Study of Western Esotericism.
Donateurs van de stichting OVN kunnen gratis deelnemen (voor overige belangstellenden zijn de deelnamekosten € 5,-). In verband met het beperkte aantal plaatsen is aanmelding voor 3 juni 2011 vereist. Om teleurstelling te voorkomen, adviseren wij u zo snel mogelijk een plaats te reserveren via: info@stichtingovn.nl.
Tijdens de afsluitende borrel is er gelegenheid tot aanschaf van de publicatie. Na 10 juni is het boekje verkrijgbaar via de webwinkel van de uitgever, in de studiezaal van het Haags Gemeentearchief en in goed gesorteerde boekwinkels.

Redt de Bibliotheca Philosophica Hermetica !

De Bibliotheca Philosophica Hermetica te Amsterdam is een van de belangrijkste studiecollecties voor studenten en onderzoekers op het gebied van de westerse esoterie, waartoe ook de vrijmetselarij wordt gerekend. De collectie heeft niet alleen een grote waarde voor de internationale wetenschap, maar is tevens een onmisbaar deel van het Nederlandse culturele erfgoed. Helaas wordt ze (opnieuw) bedreigd met opheffing en verkoop. De stichting OVN steunt de petitie tot behoud van de collectie: http://www.ipetitions.com/petition/ritmanlibrary/. Deze petitie is een initiatief van de leerstoel ‘Geschiedenis van de Hermetische filosofie en verwante stromingen’ aan de Universiteit van Amsterdam. Klik op de link voor meer informatie.

Uitstel beslissing CMC

Eerder vroegen we op deze blog aandacht voor de controversiële verhuisplannen van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, welke haar historische verzamelingen in het Cultureel Maçonniek Centrum te Den Haag raken.
De meest recente berichten van het hoofdbestuur van de Orde maakten melding van een mogelijke locatie te Utrecht, waarvoor de plannen echter in een te prematuur stadium waren om aan de jaarvergadering te kunnen voorleggen. Het onderwerp werd daarom van de agenda voor de jaarvergadering van de leden gehaald, wat betekent dat de beslissing is uitgesteld tot de jaarvergadering van 2011 (of een tussentijds uitgeschreven ledenvergadering).

Voorafgaand aan de vergadering zond de stichting OVN een brandbrief aan de Haagse erfgoedsector, als ook aan alle loges van het Grootoosten. Hierop kwamen positieve reacties van diverse Haagse erfgoedinstellingen, die met de Haagse loges mee willen denken over een geschikte locatie en meer gepaste toekomstplannen. Ook vele loges reageerden positief, en gaven aan onvrede te hebben met het hoofdbestuursbeleid.
Inmiddels is ook een nieuw hoofdbestuur gekozen, dat nu de kans heeft om met een frisse blik naar de kwestie te kijken. Hopelijk ziet dit bestuur wel in, hoe belangrijk het is dit nationale erfgoed in haar cultuurhistorische context en wetenschappelijke infrastructuur in Den Haag te behouden, en welke kansen er hier zijn om haar ambities te realiseren in samenwerking met de Haagse erfgoedsector.

Via de korte enquete bovenaan deze blog kunt ook u uw mening op de situatie geven.

[Afbeelding: Het Cultureel Maçonniek Centrum te Den Haag, www.vrijmetselarij.nl]

Brandbrief Haagse erfgoedsector

De stichting OVN heeft een brandbrief verzonden aan de Haagse erfgoedsector, waarin zij wijst op het dreigende vertrek van een wereldberoemde erfgoedcollectie uit Den Haag. Via deze brandbrief worden de Gemeente en de directies van diverse Haagse erfgoedinstellingen geïnformeerd over de verhuisplannen van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden ten aanzien van haar collectie in het Cultureel Maçonniek Centrum 'Prins Frederik'.
De verhuiscommissie van de Orde heeft in haar meest recente advies gesteld, dat alleen Amsterdam en Utrecht in aanmerking komen als mogelijke vestigingsplaats voor een nieuw Nationaal Maçonniek Centrum. Dit zou een losrukken van de collectie uit haar cultuurhistorische context betekenen: de stad Den Haag, waarin zij gedurende 300 jaar organisch is gegroeid en waarmee zij historisch, fysiek en inhoudelijk onlosmakelijk verbonden is. Het zou de cultuurhistorische waarde van de collectie als geheel verminderen, haar onnodig onttrekken aan de bestaande infrastructuur van academische en erfgoedinstellingen in de regio, en een rampscenario voor de Haagse erfgoedsector betekenen.
De Haagse loges, verenigd in het Regioconvent Groot-Den Haag, hebben aangegeven de collectie voor Den Haag te willen behouden. Er zijn ook vele uitstekende alternatieven voor vestiging van een Nationaal Maçonniek Centrum in Den Haag, die door beslissingnemers nog onvoldoende zijn verkend. De brandbrief roept Gemeente en erfgoedsector op om in samenwerking met de Haagse loges, een passend alternatief te formuleren, dat op de komende jaarvergadering van de Orde haar bestuur en leden kan overtuigen.

Nieuwe aanvraagronde OVN-onderzoeksbeurs (€ 5.000,-)

In het komende academische jaar stelt de Stichting OVN opnieuw een onderzoeksbeurs ter beschikking. Dit maal is de beurs beschikbaar voor een specifiek doel: de inventarisatie van het historisch archief van de Nederlandse Federatie van de Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij ‘Le Droit Humain’ uit de periode 1904-1945. Werkzaamheden zullen plaatsvinden op de studiezaal van het Haags Gemeentearchief, waar het archief als tijdelijk bruikleen is ondergebracht. Het beoogde resultaat is een inventaris die voldoet aan de huidige archiefnormen, die het archief toegankelijk maakt voor onderzoek door derden.
Het project kan bijvoorbeeld door een student als afstudeerproject worden ingevuld of een meer ervaren onderzoeker de kans bieden zich verder in dit interdisciplinaire vakgebied te specialiseren.
Inhoudelijke begeleiding van de werkzaamheden wordt verzorgd door de Stichting OVN. (In verband met de privacywetgeving m.b.t. recente archieven, zal om ondertekening van een discretieverklaring worden gevraagd.)

Geïnteresseerde kandidaten worden opgeroepen om een beursaanvraag in te dienen. Zowel studenten en afgestudeerden, als promovendi en senior andere onderzoekers komen in aanmerking. Een vooropleiding archiefschool of academische specialisatie archiefwetenschap, en/of een voltooid academisch studietraject Vrijmetselarij of westerse esoterie strekt tot aanbeveling.
De beurs bedraagt maximaal € 5.000,-. Dit bedrag kan voorzien in de reis- en onkosten, en/of kosten voor levensonderhoud tijdens de inventarisatiewerkzaamheden. Aanvragen dienen voor 15 mei 2010 te worden ingediend middels een daartoe bestemd aanvraagformulier. Op alle aanvragen is het Beursreglement van de OVN van toepassing. Deze bescheiden zijn te verkrijgen via het secretariaat van de OVN, info@stichtingovn.nl.

Musée de la Franc-Maçonnerie

Het Museum van het Grand Orient de France in Parijs zal in februari 2010 formeel haar naam veranderen in Musée de la Franc-Maçonnerie (Museum van de vrijmetselarij). Het museum, dat in 2010 na een grote renovatie zal heropenen, wordt dan onderdeel van de Musées de France, erkend door het Ministerie van Cultuur. Meer informatie is te vinden op de nieuwe website: www.museedelafrancmaconnerie.org.
De naamsverandering markeert een belangrijke overstap richting de algemene erfgoedsector, welke de Library and Museum of Freemasonry in Londen al enige jaren geleden heeft gezet. (Wellicht kan dit het hoofdbestuur van het Grootoosten der Nederlanden inspireren, dat zich momenteel beraadt op de toekomst van haar historische collecties...)

Kopie Francken MS ontdekt

De redacteur van de maçonnieke website Pietre-Stones, meldt de herontdekking van een kopie van het bekende Francken Manuscript met de rituelen van de Rite de Perfection uit 1783 in Lahore, Pakistan. Informatie is te vinden op de Pietre Stones website.
Er zijn diverse transcripten in circulatie gebracht, een waarvan te bekijken is op Google Books.

Archief Le Droit Humain naar Haags Gemeentearchief

Het hoofdkantoor van de Nederlandse Federatie van de Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij 'Le Droit Humain' verhuist binnenkort vanuit Den Haag naar een nieuw onderkomen Nieuwegein. Hoewel haar historische bibliotheek van ca. 5000 titels meeverhuist, geldt dit niet voor het historisch archief. Het archiefdeel uit de periode voor 1980, dat ca. 15 strekkende meters omvat, wordt gedurende 3 jaar tijdelijk ondergebracht in het Haags Gemeentearchief. Hier zijn de juiste klimaatomstandigheden en beveiliging aanwezig, en worden tevens faciliteiten geboden voor professionele inventarisatie.

De Stichting OVN was betrokken bij de voorbereidende werkzaamheden voor de verhuizing naar het Gemeentearchief. Het archief omvat niet alleen stukken van het Hoofdbestuur, ook dat van vele loges, zoals notulen, ledenlijsten, correspondentie en documentatie van logegebouwen. Le Droit Humain heeft ervoor gekozen om ook diverse ritualen en tijdschriften uit haar bibliotheek uit de periode voor 1945 op te nemen in haar archief, omdat deze zeer zeldzaam en kwetsbaar zijn. Daarnaast is een aantal duplicaten, waaronder jaargangen van het tijdschrift Lux Orientis van de Nederlands-Indische loges en het Bulletin van de Nederlandse Federatie, geschonken aan de Koninklijke Bibliotheek.

De vooruitstrevende beleidsbeslissing van Le Droit Humain en de verleende medewerking van het Haags Gemeentearchief maken straks een belangrijke studiebron toegankelijk. Wanneer dit archief eenmaal geraadpleegd kan worden, geeft dat ongetwijfeld aanleiding om de geschiedenis van de moderne vrijmetselarij in Nederland volledig te herzien. Tot nu toe waren immers alleen archieven van masculiene Orde toegankelijk. Juist de archieven van gemengde Orden uit het begin van de 20ste eeuw bevatten informatie over de relatie tussen vrijmetselarij en vernieuwende maatschappelijke en levensbeschouwelijke organisaties, varierend van de vegetariersbond en vereniging voor lijkverbranding en van de vrouwenemancipatie tot de kinderbescherming, maar ook de theosofische en antroposofische vereningen. Onder de leden van Le Droit Humain bevond zich vooral de intellectuele en artistieke avant-garde, waaronder een aantal bekende kunstenaars en architecten. Reden om reikhalzend naar de voltooiing van de archiefinventaris uit te zien.
De Stichting OVN hoopt dat het voorbeeld van Le Droit Humain ook door andere maçonnieke en esoterische organisaties gevolgd zal worden, en kan hierbij desgewenst advies en praktische ondersteuning bieden.

[Afbeeldingen: archief voor de conserverings- en inventarisatiewerkzaamheden; depot van het Haags Gemeentearchief.]

Besluit NMC uitgesteld

Het vertrek van het Cultureel Maçonniek Centrum uit Den Haag is (gelukkig) nog niet definitief!
Zoals eerder bericht op deze blog, was het hoofdbestuur van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden voornemens haar kantoor en verzamelingen te vestigen in een logegebouw elders in het land. Dit plan heeft in brede kring zorgen opgewekt. Niet alleen omdat het de bijna 300-jarige cultuurhistorische banden met Den Haag zou verbreken en tevens een fysieke scheiding van verwante collecties en nabijgelegen leerstoelen zou betekenen. Ook, omdat in de gestelde criteria voor in te dienen voorstellen geen professionele eisen aan museale berging voor de wereldberoemde collectie voorop werden gesteld.
Op de jaarvergadering van 2008 werd door de leden van de Orde gekozen uit voorstellen van diverse regio’s, waarna plannen van Bilthoven en Arnhem werden aangewezen om verder uit te werken. In de afgelopen periode werden de uitgewerkte concepten bestudeerd, waarbij nieuwe feiten en veranderde omstandigheden voor het hoofdbestuur reden waren op de jaarvergadering van 2009 haar leden het preadvies te geven deze plannen af te wijzen, hetgeen afgelopen weekend is gebeurd.
Dit maal is besloten om eerst een commissie samen te stellen, die de uitgangspunten van het plan opnieuw zal bekijken. Een van de vragen zal zijn, of het überhaupt wel noodzakelijk is de verzamelingen onder te brengen in een gecombineerd loge- en bestuursgebouw. De Stichting OVN heeft de afgelopen periode bepleit dat het cultuurhistorisch belang, de onlosmakelijke band met Den Haag en de fysieke noden van dit unieke erfgoed de doorslag moeten geven in de te nemen beslissing. Zij is dan verheugd met dit nieuws, al blijven met deze uitgestelde beslissing dezelfde zorgen voor de toekomst van de collectie bestaan. Hopelijk worden dit maal niet alleen deskundig geachte eigen leden, maar ook onafhankelijke deskundigen uit de (profane) erfgoedsector om vrijblijvend advies gevraagd. Misschien wordt het geschetste culturele rampscenario dan toch nog afgewend.

Archief Le Droit Humain

Vorige week heeft de Nederlandse Federatie van de Internationale Orde der Gemengde Vrijmetselarij 'Le Droit Humain' een begin gemaakt met de voorbereiding van de verhuizing van haar historische bibliotheek en archief uit de periode vanaf 1904. Het verhuismoment wordt aangewend om een begin te maken met de conservering en inventarisatie van de collectie. Zo worden stukken omgepakt in zuurvrije dozen en omslagen, en wordt een basisregistratie aangelegd, waarop desgewenst later een meer gedetailleerde archiefbeschrijving kan volgen. De Stichting OVN is als adviseur bij dit traject betrokken en helpt met de werkzaamheden.
Op de komende ledenvergadering van Le Droit Humain zal een besluit worden genomen over een geschikte locatie. Tot de opties behoren het realiseren van nieuwe huisvesting in eigen beheer of het vinden van onderdak bij een erfgoedinstelling, waar bewaaromstandigheden optimaal zijn. Ook zal worden nagedacht over de mogelijkheden om het archief uit de periode voor 1945 op termijn toegankelijk te maken voor historisch onderzoek.

[Foto 1: Archiefberging oude staat. Foto 2: Alle archiefstukken worden in een omslag van zuurvrij papier gepakt en vervolgens opgeborgen in een archiefdoos van zuurvrij karton, zodat ze de tand des tijds optimaal kunnen doorstaan.]

OVN cursus loge-erfgoed

De stichting OVN organiseert op 12 december 2008 een praktijkgerichte cursus: Het verleden behouden voor de toekomst. Professioneel beheer & subsidiewerving voor logearchieven, voorwerpen & gebouwen. Deze cursus is bestemd voor leden van vrijmetselaarsloges, die enige documenten, boeken, rituele voorwerpen of een gebouw bezitten, welke de geschiedenis van de eigen loge documenteren. Iedere loge die haar erfgoed voor de toekomst wil bewaren, is gebaat bij de gegeven informatie, welke op de dagelijkse praktijk is toegespitst. De cursus is ook toegankelijk voor andere belangstellenden.

Waarom deze cursus?
Het culturele erfgoed van Nederlandse vrijmetselaarsloges wordt doorgaans centraal bewaard in de collectie van de Grootloge. Maar daarnaast bewaart vrijwel iedere plaatselijke loge zelf nog enkele voorwerpen in een vitrine, zoals schootsvellen, een constitutiebrief, een notulenboek of andere archiefstukken, als ook een kleine bibliotheek. Vaak zijn deze inmiddels zo oud, dat ze als ‘museum-stukken’ gezien kunnen worden. Daarnaast heeft ook het monumentale logegebouw vaak een grote cultuurhistorische waarde. Vanwege hun ouderdom zijn deze zaken erg kwetsbaar.
Het behoud van dit unieke erfgoed voor de toekomst vergt specialistische kennis en financiële middelen, die onder de leden van de plaatselijke vereniging meestal niet voorhanden zijn. Goedbedoeld, maar ondeskundig hanteren van voorwerpen, calamiteiten als lekkages, maar ook achterstallig onderhoud en gebrek aan fondsen voor restauratie zijn veelvoorkomende problemen, die het voortbestaan van maçonniek erfgoed kunnen bedreigen. Hoewel er vele subsidiemogelijkheden zijn voor noodzakelijke restauraties en investeringen, weten loges vaak niet de weg te vinden naar ondersteunende instanties in de erfgoedsector.
De stichting OVN wil hierin uitkomst bieden. Doelstelling van de stichting is immers ‘het bevorderen van de wetenschappelijke studie van de vrijmetselarij’, waartoe ook het behoud van bronnen voor deze studie - het maçonnieke erfgoed - van groot belang is.

Opzet van de cursus
De cursus is gericht op het voorkomen van schade aan objecten en het aanreiken van subsidie-mogelijkheden voor het behoud (en zonodig de restauratie) van historische logebezittingen en -gebouwen. Na een korte introductie in de richtlijnen, die professionele archieven en musea hanteren voor het bewaren van historisch materiaal, worden eenvoudige maatregelen aangereikt, die men zelf met weinig middelen kan nemen. Aandachtspunten zijn daarbij onder meer:

- Weet wat je hebt: hoe documenteer je de collectie?
- Het voorkomen en herkennen van schade aan voorwerpen
- Verantwoord hanteren van historische voorwerpen.
- Eenvoudige hulpmiddelen en maatregelen
- Het inrichten van een veilige opslagruimte
- Welke verpakkingsmaterialen zijn geschikt, welke juist schadelijk?
- Verantwoord inlijsten en tentoonstellen van historische voorwerpen
- Onderhoud en reparatie: do’s & don’ts
- Wat te doen bij schade of calamiteit?
- Hoe stel je een verantwoord beheersplan op?
- Adviesinstanties en subsidiegevers
- Samenwerking en bruikleenovereenkomsten met erfgoedinstellingen

Natuurlijk is er ook ruimte voor vragen en discussie over de praktijksituatie van individuele deelnemers en voorbeelden uit de loges zelf.

Doel van de cursus
Doel van de cursus is deelnemers een reeks praktische tips en adviezen aan te reiken, waarmee zij het dagelijks beheer van hun historische bezit op een professioneel niveau kunnen brengen, veelvoor-komende problemen kunnen oplossen, en waar nodig externe fondsen kunnen aanspreken voor onderhoud en restauratie.
[Bij voldoende belangstelling zal een vervolgcursus worden georganiseerd, waarin deelnemers onder begeleiding daadwerkelijk een subsidieaanvraag voor hun eigen logecollectie of -gebouw uitwerken.]

Praktische informatie
- Datum: Vrijdagmiddag 12 december 2008, 14.00-17.00 uur.
- Locatie: Haags Logegebouw, 2de Sweelinckstraat 131, Den Haag.
- Kosten: OVN-donateurs € 55,- / overige deelnemers € 65,- incl. koffie/thee en cursusmateriaal.
- Aanmelding: Vanwege het beperkte aantal plaatsen is registratie vooraf vereist. De workshop vindt doorgang bij een minimum van 10 deelnemers. Een aanmeldingsformulier is op te vragen via e-mail: info@stichtingovn.nl.