In memoriam: André Hanou (1941-2011)

Op de blog van Herkauwer staat een treurig, maar helaas niet onverwacht bericht: op 8 februari j.l. is prof. André Hanou overleden. Op het internet verschijnen steeds meer ‘in memoriams’, waaruit duidelijk wordt hoezeer hij als onderzoeker, schrijver en docent anderen heeft geinspireerd. Graag vermelden wij in bijzonder zijn bijdragen aan de studie van de vrijmetselarij:

Hanou studeerde filosofie, theologie en Nederlands. Hij promoveerde in 1988 aan de Universiteit Nijmegen op het proefschrift De Sluiers van Isis. Johannes Kinker als voorvechter van de Verlichting, in de vrijmetselarij en andere Nederlandse genootschappen. Dit markeerde het begin van een specialisatie in de Nederlandse literatuurgeschiedenis van de Verlichting. Tussen 1992 en 1998 publiceerde hij artikelen over zijn onderzoek van 18de-eeuwse logearchieven in Thoth, studieblad voor vrijmetselaren, waaronder de reeks ‘Beelden der vrijmetselarij’. En in het artikel ‘De loge parterre’ (in: ‘Een stille leerschool van deugd en goede zeden’. Vrijmetselarij in Nederland in de 18e en 19e eeuw, 1995) vroeg hij aandacht voor het ontbreken van standaardbronnen en statistische gegevens voor het (toen nog nieuwe) vakgebied. Dat overzicht is nog altijd even actueel. 

Lange tijd werkte Hanou aan de UvA, waar hij uiteindelijk in 1989 universitair hoofddocent zou worden. Samen met zijn vrouw, Rietje van Vliet, richtte hij in 1994 de uitgeverij Astraea op. In eigen beheer verscheen daar onder meer de bundel Onder de Acacia. Studies over de Nederlandse vrijmetselarij en vrijmetselaarsloges (1997). Hanou nam actief deel aan de academische studiegroep voor westerse esoterie, Aries-Nederland, waarvan enkele leden later de stichting OVN zouden oprichten. In 2000 werd hij aangesteld bij de Radboud Universiteit in Nijmegen als hoogleraar Oudere letterkunde Nederlands. Van zijn hand verscheen in die periode: De Naakte Waarheyt der Vrije Metselaars. Teksten van de 18de eeuwse schrijver Jacob Campo Weyerman over de Vrijmetselarij (2004).

Voor sommige hoogleraren markeert het emeritaat de afsluiting van hun productieve periode. Maar sinds dat moment voor Hanou aanbrak in 2006, kabbelde de stroom publicaties onvermoeid voort. In 2007 startte hij de Herkauwer blog, waarop hij vrijwel dagelijks zijn expertise en tips over spannende ontdekkingen in bibliotheken of nieuw verschenen boeken deelde. De bezoekersteller haalde bijna 35.000 hits. Ook toen duidelijk werd dat een ziekte een einde aan zijn werkzaamheden zou maken, schreef hij gewoon door. Kenmerkend voor zijn bevlogenheid was, dat hij in zijn archief aangetroffen notities nog snel in columns verwerkte, om een nieuwe generatie onderzoekers aan te sporen deze onderwerpen op te pakken.

Vanaf de oprichting van de Stichting OVN in 2001 was Hanou hierbij zijdelings betrokken, onder meer als spreker op onze congressen en lid van de beoordelingscommissie voor beursaanvragen. Voor de uitnodiging om tot het bestuur toe te treden moest hij vanwege werkdruk steeds bedanken, totdat hij hiervoor in 2009 eindelijk de tijd vond. Ons bestuur was daar ontzettend blij mee, omdat hij een stimulerende visie op de stichtingsactiviteiten had en veel humor in vergaderingen bracht. Door ziekte was zijn bijdrage helaas van korte duur, maar spreekwoordelijk krachtig. We zullen hem enorm missen. Op initiatief van Hanou zelf zal de OVN binnenkort een bundel uitbrengen, waarin zijn artikelen over vrijmetselarijgeschiedenis worden gebundeld.

Vrijmetselarij op tv in 'Verborgen Verleden'

Het televisieprogramma Verborgen Verleden van de NTR volgt bekende Nederlanders bij het onderzoek naar hun familiegeschiedenis, in navolging van het BBC-programma 'Who do you think you are?'. De stichting OVN werd in 2010 benaderd met het verzoek om mee te werken aan een van de afleveringen, omdat in de besproken stamboom zowel een man als een vrouw werden gevonden die vrijmetselaar waren. Naast de OVN werden ook de hoofdbesturen van de betreffende vrijmetselaarsorganisaties benaderd om achtergrondinformatie te geven. We verklappen nog niet welke bekende Nederlander in het programma centraal staat, maar wel dat u op 13 februari 2011 (21.05 uur, Nederland 2) moet kijken...

Nieuwe publicaties

- Máire Fedelma Cross, Gender and Fraternal Orders in Europe, 1300-2000,  Palgrave MacMillan, 2010, verkrijgbaar als e-book. Over de rol van vrouwen in vrijmetselarij en verwante organisaties, met artikelen van bekende onderzoekers op het vakgebied, waaronder Andrew Prescott, Robert Peter en Andreas Onnerfors.

- Deel twee van het Journal for Research into Freemasonry and Fraternalism is uit! Inhoudsopgave en bestellingen via de website van de uitgever: Equinox.

- Brian s. Gaona, Through the Lens of Freemasonry: The Influence of Ancient Esoteric Thought on Beethoven’s Late Works, dissertatie University of Illinois at Urbana-Champaign, 2010. Volledig online te raadplegen.

- S. Kantrowitz, '"Intended for the better government of man": The political history of African American freemasonry in the era of emancipation', Journal of American History 96 (2010) 4, 1001-1026.

- Joachim Berger, 'European Freemasonries, 1850-1935: Networks and Transnational Movements', 2010. Online te raadplegen op de website van het EGO/European History Online project, dat interculturele uitwisseling in kaart brengt. Nog twee andere publicaties over vrijmetselarij zullen in 2011 uit dit project voortkomen.

- Het Franse studietijdschrift over vrijmetselarijgeschiedenis, Renaissance Traditionnelle, heeft een nieuwe website. Hierop zijn een inhoudsopgave van oude nummers en downloads van enkele artikelen te vinden, als ook columns van de redacteurs, waaronder Pierre Mollier. Zie: http://www.renaissancetraditionnelle.org/.

Adoptieloges

Trouwe lezers van deze blog weten dat de Stichting OVN onderzoeksbeurzen beschikbaar stelt aan studenten, promovendi en senior onderzoekers, die zich richten op de geschiedenis van de vrijmetselarij en verwante stromingen. Wie nog een mooi onderwerp zoekt voor een onderzoek, verwijzen we graag naar deze tip van Herkauwer.

Update Bibliotheca Philosophica Hermetica: kerncollectie naar KB

Het ministerie van OCW heeft de Koninklijke Bibliotheek verzocht onderdak te bieden aan de kerncollectie van de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Het formele persbericht is hier te vinden.
De online petitie van de leerstoel GHF tot behoud van de collectie heeft in korte tijd meer 5500 handtekeningen van internationale studenten, onderzoekers en geinteresseerden opgehaald. Tekenen kan nog!

Update toekomst CMC

Eerder deden we in deze nieuwsbrief verslag van de plannen van het Grootoosten der Nederlanden om haar erfgoedcollectie, ondergebracht in het Cultureel Maçonniek Centrum te Den Haag, te verhuizen naar elders in het land. Dit plan stuitte op veel weerstand, zowel onder leden van Haagse loges als bij wetenschappers en erfgoedspecialisten, omdat het de collectie zou losrukken uit haar historische, culturele en academische context.
Inmiddels heeft de Orde een nieuwe Grootmeester en wellicht ook een nieuw beleid, want de huisvestingscommissie meldt in haar berichtgeving:

- 'bij nader inzien [verdient] de mogelijkheid van vestiging van de hoofdzetel van de Orde in Den Haag heroverweging: de historische band van de Orde - en het Cultureel Maçonniek Centrum - met die stad is een sterk argument';
- 'de eis ‘geen bestaand logegebouw’ [is] al te beperkend gebleken. [...] de vorderende plannen - samen met Stadsherstel - om het ‘historische’ logegebouw [te Amsterdam] te behouden door een passende medegebruiker te interesseren, zijn goede redenen om ook de optie Vondelstraat een tweede kans te gunnen'.

Hopelijk zullen de Haagse loges en het hoofdbestuur actief ingaan op de door de Haagse erfgoedinstellingen getoonde interesse en geboden handreiking, en zo tot een passend plan voor behoud van de collectie te Den Haag zullen komen.
In juni 2012 valt uiteindelijk de beslissing, maar eerst volgt nog een tussenrapportage op de jaarvergadering van loges in juni 2011.

NB: Middels de enquete in de rechterkolom van deze pagina kunt ook u uw mening te geven over de verhuisplannen.

Redt de Bibliotheca Philosophica Hermetica !

De Bibliotheca Philosophica Hermetica te Amsterdam is een van de belangrijkste studiecollecties voor studenten en onderzoekers op het gebied van de westerse esoterie, waartoe ook de vrijmetselarij wordt gerekend. De collectie heeft niet alleen een grote waarde voor de internationale wetenschap, maar is tevens een onmisbaar deel van het Nederlandse culturele erfgoed. Helaas wordt ze (opnieuw) bedreigd met opheffing en verkoop. De stichting OVN steunt de petitie tot behoud van de collectie: http://www.ipetitions.com/petition/ritmanlibrary/. Deze petitie is een initiatief van de leerstoel ‘Geschiedenis van de Hermetische filosofie en verwante stromingen’ aan de Universiteit van Amsterdam. Klik op de link voor meer informatie.

Nieuwe publicaties

- Harald Schrefler, Der Papst und die Freimaurer. Ein wissenschaftlicher Diskurs, (Edition zum rauhen Stein, Vol. 13) Studien Verlag, Innsbruck 2010, ISBN 978-3-7065-4991-2, 352 pag., € 33,-. De katholieke kerk heeft sinds de stichting van loges in de 18de eeuw weerstand geboden tegen de vrijmetselarij. Dit boek bespreekt de daarachterliggende overwegingen, en geeft de visies van zowel prominente vrijmetselaren als geestelijken op het onderwerp.

- Petri Mirala, 'Masonic sociability and its limitations: the case of Ireland', in: James Kelly & Martyn J. Powell (eds.), Clubs and Societies in Eighteenth-Century Ireland, Four Courts Press, 2010, ISBN: 978-1-84682-229-2, 496 pag, € 49,50.

- James Stevens Curl, Freemasonry & the Enlightenment: Architecture, Symbols and Influences, ISBN 978-1-905286-45-4, ca. 384 pages, Historical Publications, te verschijnen in 2010. Het boek is een vervolg op The Art & Architecture of Freemasonry (1991) van dezelfde auteur en verbreedt het thema. Voor informatie over een voorintekeningsaanbieding: richardson@historicalpublications.co.uk.

- Papeles de Masoneria IV, CIEM, Zaragosa 2010, € 12,-. Dit nummer bespreekt de huidige situatie van de vrijmetselarij in globale context: de orde staat om allerlei redenen onder druk, waardoor ze gedwongen wordt tot zelfbeschouwing en keuzes voor traditie of moderniteit.

- Geen nieuwe publicatie, maar wel vermelding waard is: Darius A. Spieth, Napoleon's Sorcerers: The Sophisians, University of Delaware Press 2007, ISBN: 978-0-87413-957-0, € 65,-. Gedurende Napoleon's heerschappij werden in Franse vrijmetselaarskringen rituelen opgevoerd, waarvan wel werd gezegd dat ze terug zouden gaan tot de Egyptenaren. Dit boek bespreekt het culturele en intellectuele milieu waaruit een van de pseudo-Egyptisch geheim genootschap: de Heilige Orde der Sophisten, gesticht in Parijs in 1801. Leden waren militairen, Egyptologen en andere wetenschappers, schrijvers en kunstenaars die onderdeel waren van Napoleon's campagne in Egypte (1798-1801). Later werden leden geworven uit de Parijse artiestenwereld. Het boek bevat fraaie illustraties uit het Gouden Boek, een rijk geillustreerd manuscript van Marie-Nicolas Ponce-Camus (student van Jacques-Louis David). Ondergrondse doolhoven, grotten, pyramides en tempels werden gebruikt om Egyptische inwijdingsriten te doen herleven.

- Andrew Pink, 'A music club for freemasons: Philo-musicae et -architecturae societas Apollini', London, 1725-1727, Early Music 2010, online raadplegen via deze link.

- Herkauwer meldt op zijn blog 'Een nieuw soort loge? (1781)', verwijzend naar de (para-maconnieke?) Orde van St. Peter.

- Andreas Onnerfors, 'Freimaurerei und Ofiziertum im 18. Jahrhundert', verschenen in het tijdschrift Militär und Gesellschaft, kosteloos te downloaden via: http://pub.ub.uni-potsdam.de/volltexte/2010/4311/.

Onderzoeksbronnen online

- Het Instituut voor de studie van Duitse Aristocratie heeft alweer enige tijd geleden een lijst gepubliceerd van aristocraten die lid waren van de vrijmetselarij. Als smaakmaker voor deze publicatie, heeft men alleen een ledenlijst van loge Zu den drei Weltkugeln vanaf 1817 online gezet. Ze is te raadplegen via deze link.
- De Britse studieloge Quatuor Coronati heeft haar website vernieuwd. Hierop is ook informatie te vinden over het bekende studietijdschrift Ars Quatuor Coronati. Een aantal artikelen is als downloads beschikbaar via deze link.

- De Bibliotheek der Nederlandse Letteren is een website met een zeer groot aantal gedigitaliseerde publicaties uit de Nederlandse literaire en wetenschappelijke geschiedenis. Recentelijk zijn de jaargangen van het Documentatieblad van de Werkgroep Achttiende Eeuw toegevoegd, waarin diverse artikelen over vrijmetselarij zijn opgenomen.

Vacatures en prijzen

ESSWE prijs
Iedere twee jaar reikt de European Society for the Study of Western Esotericism een prijs uit voor het beste proefschrift op het vakgebied van de westerse esoterie. In aanmerking komen proefschriften, die zijn voltooid tussen 1 januari 2009 and 1 maart 2011. De prijs bestaat uit een geldbedrag (€ 500) en een certificaat, en wordt uitgereikt bij het ESSWE congres in Hongarije op 6-10 juli 2011. Daarnaast wordt het proefschrift aanbevolen voor publicatie in de ARIES boekenreeks.
Nominaties kunnen worden ingediend bij Andreas Kilcher (ETH, Zürich, akilcher@ethz.ch) voor 1 maart 2011. Lees het reglement op de ESSWE website.

Fellowship UCLA
De Universiteit van Californie in Los Angeles (UCLA) en een maconniek studiefonds stellen een 'fellowship' (onderzoeksplaats voor een postdoc) beschikbaar voor de periode van 1 september 2011 tot 31 augustus 2012. In aanmerking komen recente promovendi met een interesse in 'civil society', broederschaps- en vrijmetselarijgeschiedenis. De beurs bestaat uit een bedrag van $50000, kantoorruimte en een bescheiden verhuisvergoeding. Van de kandidaat wordt verwacht dat deze twee relevante collegereeksen zal verzorgen in overleg met prof. Margaret C. Jacob, een bekende onderzoeker op het vakgebied. Meer informatie is te vinden op de website: http://www.freemasonryandcivilsociety.ucla.edu/. Aanmeldingen met cv en drie aanbevelingsbrieven kunnen worden gezonden aan prof. Margaret Jacob, Bunche Hall, UCLA, Los Angeles, CA 90095 voor 10 januari 2011.

Essayprijs
Het Maçonnieke Studiecentrum Fernando Pessoa verstrekt jaarlijks een prijs aan auteurs van academische artikelen en andere onderzoeksverslagen op het vakgebied van de vrijmetselarij. In aanmerking komen artikelen in de Portugese, Spaanse, Engelse of Franse taal. De deadline is 22 december 2010. Meer informatie: alvaro.carva[at]cgd.pt.